Buzul, yüzyıllar boyunca birikip sıkışmış karın oluşturduğu, kendi ağırlığıyla yavaşça akan bir buz kütlesidir. Buzulda yürümek ilk bakışta düz bir kar alanında yürümek gibi görünür; ama karın altında, insanı yutacak kadar derin yarıklar gizlenebilir. Bu yüzden buzulda ipsiz yürünmez ve ekipteki herkes yarığa düşen birini kurtarmayı bilmelidir.
Bu sayfa buzul yürüyüşünün ve yarık kurtarmanın temellerini anlatır. Kar üzerinde hareket, kazma ve krampon Kar ve Buz Teknikleri sayfasında. Yarık kurtarma kitaptan değil, bir eğitmenle buzulda pratik yaparak öğrenilir.
Buzul nedir, yarık nasıl oluşur?
Buzul akarken zemindeki engebeler, dönemeçler ve eğim değişimleri buzu gerer. Buz bu gerilime dayanamadığı yerde çatlar; bu çatlaklara yarık (krevas) denir. Yarıklar birkaç santimden metrelerce genişliğe, onlarca metre derinliğe kadar olabilir. NPS Denali korucularının belirttiği gibi, buzul ne kadar büyükse yarıkları da o kadar büyük olur.
- Kuru buzul: Yaz sonunda, kar örtüsü eridiğinde buzun yüzeyi açıkta kalır ve yarıklar görünür. Görülen yarıktan kaçınmak kolaydır, ama çıplak buzda düşen birini tutmak zordur.
- Islak (karlı) buzul: Kar örtüsü yarıkları kapatır. Yarığın üstünde kar köprüsü oluşur; köprü bir insanın ağırlığını taşıyabilir de, taşımayabilir de. En tehlikeli buzul budur.
- Buzul yarığı (bergschrund): Buzulun dağın yamacından ayrıldığı yerdeki büyük yarıktır; genellikle zirve yamacına geçişte aşılması gereken bir engeldir.
Yarıkları ve kar köprülerini tanımak
- Kar yüzeyindeki çizgiler: Hafif çöküntüler, renk ya da doku farkı gösteren uzun bantlar, altlarındaki yarığın izi olabilir. Düz ışıkta (bulutlu havada, sabah ve akşam) bu izler görünmez olur.
- Yarıkların yönü: Yarıklar çoğu zaman birbirine paralel uzanır. Görünen bir yarığın devamında, kar altında başkaları da olabilir.
- Riskli yerler: Buzulun dikleştiği, döndüğü, kenarlarda kayalığa dayandığı yerler ve buzul çağlayanları en çok yarık olan yerlerdir.
- Kar köprüsünün gücü değişir: Sabahın soğuğunda donmuş bir köprü, öğleden sonra güneşte yumuşayıp çökebilir. Buzullar mümkünse sabah erken geçilir.
- Sonda: Şüpheli bir yerde öndeki kişi kazma sapı ya da sondayla karı yoklar. Bu, gizli bir yarığı bulmaya yardım eder ama garanti vermez.
İp ekibi
Buzulda ekip birbirine iple bağlanır. Biri yarığa düşerse diğerleri kendilerini kara bırakıp fren yaparak düşüşü durdurur. NPS Denali korucuları ipsiz buzul yürüyüşünü önermez: Her yıl, ipsiz yürürken kar köprüsünü çökertip yarığa düşen dağcılar ve kayakçılar hayatını kaybeder. Kayak ve kar ayakkabısı ağırlığı yayarak bir güvenlik payı sağlar, ama ipin yerini tutmaz.
- Ekip büyüklüğü: ORTOVOX Güvenlik Akademisi'ne göre en uygun ip ekibi üç ile beş kişidir: Biri düşerse onu tutacak en az iki kişi kalır. İki kişilik ekipte düşeni tutmak ve kurtarmak çok daha zordur.
- Aralık: İp ekibindekiler arasında, bir yarığın ikisini birden yutmayacağı kadar mesafe bırakılır. Mesafe, ipin boyuna, ekip sayısına ve buzuldaki yarıkların büyüklüğüne göre eğitimde belirlenir.
- İpi gergin tutun: İpte bolluk varsa düşen kişi yarığın içine daha derin düşer ve tutanlar ani bir çekişle sürüklenebilir. Herkes önündekiyle arasındaki ipi hafif gergin tutar.
- Yarıkları dik açıyla geçin: Ekip yarıklara paralel değil, mümkün olduğunca dik açıyla yürür. Paralel yürüyen bir ekipte bir yarık birden fazla kişiyi yutabilir.
- Kamp ve molalar: Buzulda kamp kurulacak ya da mola verilecek alan, ipten çıkmadan önce sondayla yoklanıp sınırları işaretlenir.
Biri yarığa düşerse
- Durdurmak: Düşeni tutan kişiler hemen kendilerini kara atar ve kazmayla fren yapar. Karla kaplı buzulda ip yarığın ağzındaki kara gömülür ve sürtünme yükün bir kısmını taşır; çıplak buzda bu yardım yoktur, tutanların yükü çok daha büyüktür.
- Sabitlemek: Düşüş durunca tutan kişilerden biri yükü taşırken diğeri karda ya da buzda bir ankraj kurar ve ipin yükü bu ankraja aktarılır. Böylece tutan kişiler serbest kalır.
- İletişim: Yarıktaki kişiyle konuşulur: Yaralı mı, ne kadar derinde, kendi kendine çıkabilir mi? Yarık ağzına yaklaşan kişi iple emniyete alınır; ağız da çökebilir.
- Kurtarma: Yarıktaki kişi yaralı değilse, ipe tırmanma aletleri ya da düğümlerle (prusik) kendi kendine çıkabilir. Ağır çantayla, kızakla ya da yaralıyken bu çok zordur. O zaman yukarıdakiler makaralı bir çekme sistemi kurar. Yarık ağzında ipin kara gömülmesi çekmeyi çok zorlaştırır; ağzın altına bir kazma sapı, sırt çantası ya da kayak konarak ip kayar hâle getirilir.
- 112: Biri yaralıysa ya da kurtarma uzayacaksa 112 aranır. Yarıkta kalan kişi buzun içinde hızla soğur; zaman önemlidir (Soğukta Hayatta Kalma, Acil Durum ve Kurtarma).
Yarık kurtarma ayrıntılı bir ip tekniğidir ve bu sayfada adım adım anlatılmaz. Ankraj kurmak, yükü aktarmak, ipe tırmanmak ve çekme sistemi kurmak bir eğitmenle, önce düz zeminde, sonra buzulda defalarca çalışılır. NPS Denali korucularının uyarısı da budur: Kurtarma tekniklerini teoride değil, buzulda pratik yaparak öğrenin. İpli ya da ipsiz, ekipteki herkesin hem bilgisi hem ekipmanı olmalıdır.
Buzul ekipmanı
- Emniyet kemeri, kask, krampon ve kazma
- Dinamik dağcılık ipi; uzunluğu ekip sayısına ve buzula göre seçilir
- Kilitli karabinalar, kurtarma için makaralar, prusik ipleri ya da ipe tırmanma aletleri
- Kar ankrajı (kar kazığı) ve buz vidası
- Derin karlı buzulda kayak ya da kar ayakkabısı
- Güneşe karşı koruma: Buzul güneşi yansıtır, kar körlüğü ve yanık riski yüksektir (Dağda Sağlık)
Ekipmanın ayrıntıları Kış Ekipmanı ve Ekipman ve Giyim sayfalarında.
Türkiye'de buzullar
Türkiye'nin buzulları en çok Hakkari'deki Cilo-Sat dağlarında, Uludoruk (4.135 m) çevresindedir; Ağrı Dağı'nın (5.137 m) zirve bölgesi de buzla kaplıdır, Kaçkar'da (3.932 m) küçük buzullar vardır. İklim ısınmasıyla buzullar hızla küçülüyor: TDF Başkanı 2023'te Erciyes buzulunun tamamen eridiğini, Kaçkar buzulunun küçüldüğünü açıkladı. Bu yüzden federasyonun buz eğitimleri Cilo Dağları'nda, buzulun en açık olduğu ağustos ayında yapılıyor. Cilo buzullarında erimeyle yarıkların derinleştiği de bildiriliyor. Erime, kar köprülerini zayıflatır ve buzulu daha tehlikeli yapar.
Eğitim
Buzul yürüyüşü ve yarık kurtarma, kış temel eğitiminden sonra gelen ileri bir konudur. Türkiye Dağcılık Federasyonu'nun buz eğitimleri ve kulüplerin buzul kampları bu becerilerin öğrenildiği yerlerdir (Kulüp, Kurs ve Eğitim Kademeleri). İlk buzul deneyiminizi, buzulu tanıyan deneyimli bir liderle ve eğitim için seçilmiş bir yerde yaşayın.
Kaynaklar
- Yarık düşmesi, ip ekibi, kurtarmanın zorlukları-NPS Denali: Holding the Weight
- İpli yürüyüş ve buzul güvenliği-NPS Denali: Mountaineering Reports
- İpsiz yürürken yarığa düşme kazaları-American Alpine Club: Fatal Crevasse Fall
- Türkiye'de buz eğitimi ve buzulların durumu-Politika Gazetesi: Dağcılar buz tırmanışını Cilo Dağları'nda öğrenecek (29 Temmuz 2023)
- Cilo buzullarında erime-TRT Haber: Hakkari'deki Cilo buzulları hızla eriyor
