Dağda Sağlık

Dağda sağlık sorunlarının çoğu küçük başlar. Botun sürttüğü bir nokta, unutulan güneş kremi, yeterince içilmeyen su ya da yorgun bacakla atılan bir adım. Şehirde önemsiz olan bu sorunlar, en yakın yoldan saatlerce uzaktayken yürüyüşü bitirebilir, bütün ekibi yavaşlatabilir ya da bir kazaya dönüşebilir. Bu sayfa dağda en sık karşılaşılan sağlık sorunlarını, onlardan nasıl korunacağınızı ve ne zaman geri dönüp yardım çağırmanız gerektiğini anlatır.

Bu sayfa ilk yardım eğitiminin yerini tutmaz ve tedavi anlatmaz. Soğuğa bağlı sorunlar (hipotermi, donma) Soğukta Hayatta Kalma, irtifa hastalıkları İrtifa Hastalıkları, yılan, ayı ve taş düşmesi gibi tehlikeler Dağ Tehlikeleri sayfasındadır. Acil durumda 112 aranır (Acil Durum ve Kurtarma).

Küçük sorun büyümeden

Dağda sağlığın ilk kuralı sorunu erken fark etmek ve söylemektir. Ekibi yavaşlatmamak için ağrıyı, baş dönmesini ya da bulantıyı saklamak sık yapılan bir hatadır. Oysa erken söylenen bir sorun çoğu zaman beş dakikalık bir molayla çözülür; saklanan sorun ise saatler sonra tahliye gerektirebilir.

• Kendinizi dinleyin: Bir sürtünme, bir sızı, alışılmadık bir yorgunluk hissettiğinizde durun ve bakın.
• Arkadaşınızı izleyin: Sürekli geride kalan, sessizleşen, sendeleyen ya da anlamsız konuşan biri yardıma ihtiyaç duyuyor olabilir. Bunu kendisi fark etmeyebilir.
• Geri dönmek bir seçenektir: Sorun düzelmiyorsa ya da kötüleşiyorsa, hava ve gün ışığı varken inmek, karanlıkta tahliye beklemekten her zaman iyidir (Tırmanış Planlama ve Ekip Kurma).

Ayak kabarcığı

Ayak kabarcığı (su toplaması), derinin ayakkabı ya da çorapla sürtünmesi sonucu deri katmanları arasında sıvı birikmesidir. Dağda en sık görülen sorunlardandır ve küçük görünse de yürümeyi çok zorlaştırır. Patlayan ve kirlenen bir kabarcık iltihaplanabilir.

Korunma

• Ayağa oturan bot: Bot ne bol ne dar olmalı; inişte ayak parmakları öne çarpmamalı. Yeni botlar uzun bir yürüyüşten önce kısa yürüyüşlerle alıştırılır (İlk Dağcılık Ekipmanım).
• Doğru çorap: Pamuk değil, yün ya da sentetik, teri uzaklaştıran yürüyüş çorabı. Ayak çok terliyorsa ya da ıslandıysa çorap değiştirilir; yedek kuru çorap her zaman çantadadır.
• İlk sürtünmede durun: Sıcaklık ya da batma hissedildiği anda durulur, bot çıkarılır ve o bölge bantla korunur. Kabarcık oluştuktan sonra korumak, oluşmadan önlemekten çok daha zordur.
• Bağcıklar: Yokuş yukarı ve aşağı bağcık sıkılığı ayarlanır; inişte topuğun kaymaması için bilek kısmı biraz sıkılaştırılır.

Kabarcık olursa

Kabarcık temiz tutulur ve üzeri kapatılır. Britanya Ulusal Sağlık Servisi (NHS), kabarcığın patlatılmamasını ve derisinin soyulmamasını öneriyor; çünkü üstteki deri altındaki yarayı korur. Kabarcık kendiliğinden patladıysa dokunmadan önce eller temizlenir, üstü bantla kapatılır. Kabarcığın çevresi kızarır, ısınır ya da içinde sarı-yeşil iltihap görülürse enfeksiyon olabilir; yürüyüşten sonra hekime gidilir.

Burkulma ve düşme

Dağ yürüyüşünde en sık kaza tökezleyip düşmektir ve en sık sonucu ayak bileği burkulmasıdır. Taşlı patikada, ıslak kayada ve özellikle yorgun bacaklarla yapılan inişte risk artar. Dikkatin dağıldığı, günün sonundaki iniş saatleri en tehlikeli zamandır.

• Korunma: Bileği saran bot, inişte batonlar, yavaş ve kontrollü adımlar, yorulmadan mola ve güçlü bacaklar (Dağda Yürümek, Dağcılık Antrenmanı).
• Belirtiler: Ağrı, şişlik, morarma ve ayağa ağırlık vermekte güçlük.
• Kırık olabilir: Düşerken çatlama sesi duyulduysa, bilek ya da ayak şekil değiştirdiyse, uyuşma ve karıncalanma varsa ya da ayak soğuk ve morumsu görünüyorsa kırık olabilir. Kişi birkaç adımdan fazla yürüyemiyorsa da kendi başına inemez.
• Karar: Yürüyemeyen birini taşımaya çalışmak hem onu hem ekibi tehlikeye atabilir. Böyle bir durumda 112 aranır, kişi sıcak tutulur ve yalnız bırakılmaz (Yardım beklerken).

Hemen 112: ciddi belirtiler

Bazı belirtiler beklemeye gelmez. Uluslararası Tırmanış ve Dağcılık Federasyonu'nun (UIAA), İsviçre Alp Kulübü (SAC) ve İsviçre Dağ Hekimliği Derneği ile hazırladığı acil durum rehberi, dağda bir kaza ya da hastalıkta üç adım önerir: durumu tanıyın (sakin kalın, ne oldu, kimler etkilendi), tehlikeyi değerlendirin (hasta, yardım edenler ve başkaları için tehlike sürüyor mu) ve harekete geçin (önce kendinizi koruyun, 112'ye haber verin, olay yerini güvene alın, sonra yardım edin). Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden 112'yi arayın:

• Durumu not edin: Yardım beklerken yaralının durumunu saatiyle birlikte yazın: bilinç durumu, nefes alıp almadığı ve dakikadaki soluk sayısı, nabzın güçlü ya da zayıf olduğu. UIAA rehberi bunun için ayrı bir hasta takip formu önerir; bu notlar 112 ve kurtarma ekipleri için değerlidir.
• Bilinci kapalı ve normal nefes almayan biri: Temel yaşam desteği (kalp masajı ve solunum) gerekir. Bu beceri okuyarak değil, uygulamalı bir ilk yardım kursunda öğrenilir (bkz. İlk yardım eğitimi).
• 112'yi arama ve yardım bekleme: Ne söyleneceği, telefon çekmezse yapılacaklar ve helikopter karşılama Acil Durum ve Kurtarma sayfasında.

Güneş yanığı ve kar körlüğü

Dağda güneş daha serttir. Dünya Sağlık Örgütü'ne (DSÖ) göre morötesi (UV) ışın düzeyi her 1.000 metrede yaklaşık yüzde 10 artar, çünkü ışını süzecek hava tabakası incelir. Taze kar UV ışınının yüzde 80'ine kadarını geri yansıtır ve maruziyeti neredeyse iki katına çıkarır. İnce bulutlar da UV'yi pek azaltmaz; bulutlu bir günde de yanılabilir.

Güneş yanığı

• Korunma: Yüksek korumalı güneş kremi, dudak koruyucu, şapka ya da boyunluk, uzun kollu ince giysi. Krem gün içinde yenilenir; burun altı, kulaklar ve çene altı kardan yansıyan ışıkla yanar.
• Neden önemli: Wilderness Medical Society'nin sıcak hastalıkları kılavuzuna göre güneş yanığı, ağrı ve kızarıklık geçtikten sonra da yaklaşık bir hafta terlemeyi bozar. Yani yanık, ertesi günlerde sıcak çarpması riskini de artırır.

Kar körlüğü

Kar körlüğü, gözün saydam tabakasının UV ışınıyla yanmasıdır. Amerikan Oftalmoloji Akademisi'ne göre belirtiler çoğu zaman hasardan saatler sonra fark edilir: gözde ağrı, kızarıklık, kum batması hissi, sulanma, ışıktan rahatsız olma, bulanık görme ve baş ağrısı. Genellikle bir iki günde kendiliğinden geçer, ama o süre boyunca kişi göremeyebilir; bu da dağda tek başına bir tahliye nedenidir.

• Korunma: UV ışınının en az yüzde 99'unu engelleyen güneş gözlüğü ya da kar gözlüğü; karda ve yüksekte yanları da kapatan model. Bulutlu ve sisli havada da gözlük çıkarılmaz (Ekipman ve Giyim).
• Yedek: Gözlüğü kırılan ya da kaybeden birinin günü biter. Uzun ve karlı turlarda ekipte yedek bir gözlük olur.

Sıcak bitkinliği ve sıcak çarpması

Dağda sıcak, soğuk kadar tehlikeli olabilir. Türkiye'de yaz aylarında güneye bakan çıplak yamaçlarda, ağır çantayla ve uzun yokuşta vücut kolayca aşırı ısınır. Sıcağın yol açtığı sorunlar iki basamaklıdır:

Ayırt edici işaret beyindir. Wilderness Medical Society'ye göre sıcak çarpmasında vücut ısısı 40 °C'nin üstüne çıkar ve beyin etkilenir; dağda ateş ölçülemese de sıcakta bilinci bulanıklaşan herkes sıcak çarpması geçiriyor kabul edilir.

• Zamanlama: Yazın yürüyüşe erken başlanır, öğle sıcağında (Britanya Ulusal Sağlık Servisi'ne göre 11.00–15.00 arası) gölgede mola verilir.
• Giyim: Açık renkli, bol, teri uzaklaştıran giysi ve şapka.
• Sıcağa alışma: Sıcağa uyumun büyük kısmı, sıcakta her gün bir iki saat orta tempolu hareketle yaklaşık bir haftada gelir. Sezonun ilk sıcak günlerinde tempo düşük tutulur.
• Risk taşıyanlar: Daha önce sıcak çarpması geçirenler, kilolu kişiler, bazı ilaçları kullananlar ve hasta ya da uykusuz olanlar daha çabuk etkilenir.

Susuzluk

Terle kaybedilen su yerine konmazsa performans düşer, baş ağrısı ve baş dönmesi başlar, karar verme bozulur. Sıvı kaybı kışın da sürer: soğuk ve kuru havada her nefeste su kaybedilir ama susama hissi azalır.

• Belirtiler: Susama, ağız kuruluğu, baş ağrısı, baş dönmesi, yorgunluk; koyu sarı ve az idrar.
• Düzenli için: UIAA, aç ya da susuz hissetmeseniz de düzenli yiyip içmeyi öneriyor. Molalarda birkaç yudum yerine birkaç bardak içmek ve idrarın açık renkte kalmasına dikkat etmek iyi bir ölçüdür.
• Suyu planlayın: Rotada su kaynağı var mı, kurak mevsimde akıyor mu? Kaynak suyu arıtılarak içilir (Kamp Kurma ve Dağda Beslenme). Yüksek irtifada sıvı dengesi Beslenme ve Sıvı Dengesi sayfasında.
• Ne zaman acil: Susuzluk belirtilerine bilinç bulanıklığı, aşırı uyku hâli, soluk ya da soğuk deri, nefes darlığı eşlik ediyorsa 112 aranır.

Aşırı yorgunluk

Aşırı yorgunluk (bitkinlik), vücudun güç rezervinin tükenmesi ve kişinin yürümeye devam edemez hâle gelmesidir. Birden gelmez, yavaş yavaş birikir; bu yüzden erken işaretleri fark etmek önemlidir. Dağda yorgunluk yalnızca kas yorgunluğu değildir: dikkat azalır, adımlar özensizleşir, karar vermek zorlaşır. Bu sayfanın başında anlatıldığı gibi, günün sonunda yorgun bacaklarla yapılan inişte düşme ve burkulma riski artar.

Ne kadar sık?

Dağdaki kurtarma çağrılarının azımsanmayacak bir kısmı yaralanma değil, kişinin yorgunluk ya da kaybolma yüzünden yerinden kıpırdayamaz hâle gelmesidir. Alman Alp Kulübü (DAV) 2016–2017 istatistiğinde, dağ yürüyüşündeki kurtarmaların yaklaşık üçte birinin bu tür "çıkmaza girme" durumları olduğunu; bunların yarısında kişinin yönünü kaybettiğini, öbür durumların çoğunda ise yorgunluğun büyük rol oynadığını bildirdi. Bu tür olaylar 2003 ve 2015'in rekor sıcak yazlarında belirgin biçimde arttı. İsviçre Alp Kulübü (SAC) de 2024 yazında yaralanmadan ama çıkmaza girmiş ya da çok yorulmuş olarak kurtarılan yürüyüşçülerin bir önceki yıla göre yaklaşık yüzde 30 arttığını bildirdi.

Nedenleri

DAV'ın dağ yürüyüşü rehberine göre aşırı yorgunluğun başlıca nedenleri şunlardır:

• Çok hızlı başlamak: İlk saatte harcanan güç günün sonunda eksik kalır.
• Az ya da hiç mola vermemek.
• Yeterince yememek ve içmemek: Dağda harcanan enerji ve terle kaybedilen su yerine konmazsa güç hızla düşer (yukarıdaki Susuzluk bölümü).
• Yetersiz kondisyon ya da rotanın kişinin gücünü aşması: uzunluk, yükseklik farkı ve arazi birlikte değerlendirilmemiştir.

Sıcak, soğuk, irtifa, uykusuzluk, hastalık ve ağır çanta da yorgunluğu hızlandırır.

İşaretleri fark etmek

• Kendinizde: Her molada daha uzun dinlenme isteği, toparlanamama, bacaklarda güçsüzlük, sık tökezleme, dikkatin dağılması.
• Arkadaşınızda: Sürekli geride kalma, sessizleşme, sendeleme, yemeyi ve içmeyi bırakma. Yorgun biri çoğu zaman durumunu söylemez; ekibin dikkat etmesi gerekir.
• Başka bir şey olabilir: Yorgunluk sanılan durum aslında sıcak bitkinliği (yukarıda), susuzluk, hipotermi (Soğukta Hayatta Kalma) ya da irtifa hastalığı (İrtifa Hastalıkları) olabilir. UIAA Tıp Komisyonu'na göre yüksekte kendini kötü hisseden birinin belirtileri, aksi kanıtlanana kadar irtifadan kaynaklanır. Bilinç bulanıklığı, anlamsız konuşma, ayakta duramama ya da göğüs ağrısı yorgunlukla açıklanmaz; 112 aranır.

Korunma

• Hedefi gücünüze göre seçin: UIAA Tıp Komisyonu, hedefin o günkü sağlık ve kondisyon durumuna göre seçilmesini ve kişinin kendine dürüst olmasını öneriyor. Kondisyon yetmiyorsa daha kısa, daha az yükseklik farkı olan ya da daha kolay bir rota seçin.
• Yavaş başlayın: UIAA ilk 30 dakikanın yavaş yürünmesini öneriyor. DAV'a göre başlangıç temposu bilerek rahat seçilir; güç kalırsa sonra hızlanılır.
• Molayı yorulmadan verin: DAV'ın kaba kuralı her iki saatte 15–20 dakika moladır. Deneyimi az olanlar daha sık molaya ihtiyaç duyabilir; ama çok sık durup kalkmak da yorar. Kışın ve soğuk rüzgârda molalar kısa tutulur, durur durmaz önce mont giyilir (Soğukta Hayatta Kalma).
• Düzenli yiyin ve için: UIAA, mümkünse her 2–3 saatte bir dinlenip yiyip içmeyi, aç ve susuz hissetmeseniz de az az yemeyi ve bol içmeyi öneriyor; kompleks karbonhidratlar (bisküvi, yulaf barı gibi) iyi bir kaynaktır. Dağ günü bitmeden alkol içilmez.
• En yavaşa göre yürüyün: Ekip, en yavaş kişinin rahatça sürdürebileceği tempoda yürür. UIAA'ya göre çocukların ve yaşlıların yedek gücü daha azdır; daha sık dinlenmeleri, yiyip içmeleri gerekir.
• Kondisyon: DAV, sezondan önce haftada en az iki sakin dayanıklılık antrenmanı öneriyor ve etkisinin 8–10 haftada görüldüğünü belirtiyor (Dağcılık Antrenmanı).
• Ara kontroller: Önceden belirlenen noktalarda durup "Zamanında mıyız? Herkesin gücü yetiyor mu? Koşullar plana uyuyor mu?" diye sorun. Yanıtlardan biri net bir "evet" değilse planı yeniden düşünün (Zaman planı).

Biri çok yorulursa

• Güvenli bir yerde durun: DAV'a göre önce düşme tehlikesi olmayan bir yer bulunur, oturulur, dinlenilir ve yiyip içerek güç toplanır.
• Erken dönmeyi düşünün: UIAA, kendini iyi hissetmeyen biri olduğunda nasıl dönüleceğinin erkenden düşünülmesini öneriyor. Çok yorgun birinin zirveye devam etmesi, inişi daha da uzatır ve tehlikeli hâle getirir; iniş için de güç gerekir.
• Yükünü azaltın: Ekip, yorulan kişinin çantasındaki ağır eşyaları paylaşabilir.
• Yardım çağırmak ayıp değildir: Dinlenme ve yiyip içmeyle toparlanamayan, yürüyemeyen ya da hava ve ışık kötüleşirken inemeyecek durumda olan biri için 112 aranır ve kişi yalnız bırakılmaz (Acil Durum ve Kurtarma). Yorgunlukla yerinde kalan biri hızla üşür.

Kene ve Kırım-Kongo Kanamalı Ateşi

Türkiye'de bahar ve yaz aylarında kenelerin taşıdığı Kırım-Kongo Kanamalı Ateşi (KKKA) önemli bir sağlık sorunudur. Sağlık Bakanlığı'na göre hastalık kene tutunmasıyla ya da hasta hayvanın kanıyla korunmasız temasla bulaşır ve ölümcül olabilir. Otlak, çalılık ve hayvan otlatılan alanlardan geçen dağ yürüyüşleri de risk taşır.

• Giyim: Vücudu örten, keneyi görmeyi kolaylaştıran açık renkli giysi; pantolon paçaları çorabın içine alınır.
• Kontrol: Yürüyüşten ve kamptan sonra bütün vücut, özellikle kulak arkası, koltuk altı, kasık ve diz arkası kontrol edilir.
• Kene tutunduysa: Bakanlığın önerisine göre kene çıplak elle tutulmaz ve ezilmez; deriye en yakın yerinden bez, poşet ya da eldivenle çıkarılır. Çıkarılamazsa en yakın sağlık kuruluşuna gidilir. Üzerine sigara, kolonya ya da gaz yağı uygulanmaz. Ne kadar erken çıkarılırsa risk o kadar azalır.
• Sonraki 10 gün: Halsizlik, iştahsızlık, ateş, kas ve baş ağrısı, bulantı, kusma ya da ishal görülürse hemen sağlık kuruluşuna gidilir ve kene tutunduğu söylenir.

Kronik hastalıklar ve kişisel ilaçlar

• Hekime danışın: UIAA'nın yeni başlayanlar için kurallarına göre sağlığınızdan emin değilseniz dağa çıkmadan önce hekime danışın; kronik bir hastalığınız varsa önceden iyi tedavi edilmiş olmalıdır. Kalp ve akciğer hastalıkları, diyabet, astım ve epilepsi gibi durumlarda yükseklik ve efor planı hekimle konuşulur.
• İlaçlarınız yanınızda: Düzenli kullandığınız ilaçlar, planlanandan bir iki gün fazlasına yetecek kadar, kolay ulaşılacak bir cepte taşınır. Alerjisi olanlar hekimlerinin önerdiği acil ilacı yanlarında bulundurur ve ekibe nerede durduğunu gösterir.
• Ekibe söyleyin: Lider ve en az bir arkadaşınız hastalığınızı, alerjilerinizi ve ilaçlarınızı bilmelidir. Siz konuşamaz duruma gelirseniz kurtarma ekibine onlar anlatır.

İlk yardım çantası

İlk yardım çantası UIAA'nın her turda yanınızda olmasını önerdiği temel malzemelerdendir (Her zaman çantada olması gerekenler). Uluslararası Dağ Kurtarma Komisyonu'nun (ICAR) tıp komisyonu, dağcılar için çantanın modüler olmasını ve içeriğinin kullanan kişinin eğitimine göre belirlenmesini öneriyor: Bilmediğiniz bir malzeme ya da ilaç çantada yalnız ağırlıktır. Günübirlik bir yürüyüş için kişisel bir çantada genellikle şunlar bulunur:

• Farklı boyda yara bantları ve kabarcık bandı
• Steril gazlı bez, sargı bezi ve flaster
• Tek kullanımlık eldiven
• Küçük makas ve cımbız
• Termal (acil durum) battaniye
• Üçgen sargı
• Kişisel ilaçlarınız ve hekiminizin önerdiği ilaçlar

Ekip çantası daha kapsamlı olur ve ekipte ilk yardım eğitimi almış kişide durur. Çok günlü ve uzak turlarda, yurt dışı seferlerinde içerik bir hekimle birlikte hazırlanır (Sefer Planlama ve Lojistik). Çanta her sezon başında açılır; eksikler tamamlanır, tarihi geçen ilaçlar değiştirilir.

İlk yardım eğitimi

Dağda yardım saatler sonra gelebilir. O saatleri ekibin kendisi karşılar. Bu yüzden her dağcıya bir ilk yardım kursu öneririz. Türkiye'de ilk yardım belgesi, Sağlık Bakanlığı'nın onayladığı ilk yardım eğitim merkezlerinde verilen, toplam 16 saatlik ve sınavla biten temel ilk yardım eğitimiyle alınır; belge üç yıl geçerlidir ve süresi dolunca yenilenir. Türkiye Dağcılık Federasyonu'nun eğitimlerine katılmak için de geçerli bir ilk yardım belgesi istenir (Kulüp, Kurs ve Eğitim Kademeleri).

Temel kursun ardından doğa koşullarına yönelik ilk yardım eğitimleri (soğukta, uzun süre yardım beklenen, sınırlı malzemeyle müdahale) bir sonraki adımdır. Bilgiyi tazelemek de önemlidir: Bir kez öğrenilen ilk yardım, uygulanmazsa unutulur.

Sıradaki adım: Kendinizi ve ekibinizi korumayı öğrendiniz; şimdi bir tırmanışı baştan sona planlayın: Tırmanış Planlama ve Ekip Kurma.

Kaynaklar

1. Ayak kabarcığı: korunma ve enfeksiyon belirtileri-NHS: Blisters
2. Burkulma belirtileri ve acil durum işaretleri-NHS: Sprains and strains
3. Yükseklik, kar ve bulutların UV'ye etkisi-Dünya Sağlık Örgütü: Radiation: Ultraviolet (UV)
4. Kar körlüğü belirtileri ve korunma-American Academy of Ophthalmology: Photokeratitis (Snow Blindness)
5. Sıcak bitkinliği ve sıcak çarpması belirtileri-NHS: Heat exhaustion and heatstroke
6. Wilderness Medical Society sıcak hastalıkları kılavuzunun özeti-American Family Physician: Prevention and Treatment of Heat Illness: Guidelines From the Wilderness Medical Society (2025)
7. Susuzluk belirtileri-NHS: Dehydration
8. Aşırı yorgunluğun nedenleri, korunma ve yorulunca yapılacaklar-Alman Alp Kulübü (DAV): BergwanderCheck, Erschöpfung, DAV: Sicher auf Tour
9. Yorgunluğa bağlı kurtarmalar-DAV: Bergunfallstatistik 2016/2017, DAV: Richtig vorbereiten für die Bergwandersaison
10. Tempo, beslenme, hedef seçimi ve dönüş-UIAA Tıp Komisyonu: 4 x 4 Health Rules for Mountaineers (2008)
11. Kene ve KKKA-T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü: Kırım Kongo Kanamalı Ateşi (KKKA)
12. Sağlık kontrolü, beslenme ve sıvı, temel malzemeler-UIAA: Golden rules for novice climbers
13. Ciddi belirtiler ve acil durumda davranış-İsviçre Alp Kulübü (SAC): Notfallblatt (yazar Urs Hefti; İngilizcesi UIAA tarafından "Behavior in Emergency Situations" adıyla basıldı)
14. Dağcılar için modüler ilk yardım çantası-ICAR Tıp Komisyonu: Modular Personal First Aid Medical Kit for Mountaineering (2017)
15. İlk yardım eğitimine katılım şartı-Türkiye Dağcılık Federasyonu: Kulüp Eğitim Başvuruları ve Uygulama Adımları