Dağda yürümek, şehirde yürümeye benzemez. Saatlerce süren yokuşlar, dizleri zorlayan inişler, ayağın altından kayan taşlar, buz gibi dereler ve bazen karanlık... Dağcılığın ilk ve en çok kullanılan becerisi doğru yürümektir; kramponlu yürüyüş de ip birliği de bunun üzerine kurulur. Türkiye Dağcılık Federasyonu'nun (TDF) yaz dağcılığı eğitiminde de "yürüyüş bilgisi ve tekniği" ayrı bir derstir. Bu sayfa, Dağcılık Rehberi'nin ikinci adımıdır.
Tempo: yavaş ve düzenli
Yeni başlayanların en sık hatası hızlı başlamaktır. İlk yarım saatte nefes nefese kalan biri, günün geri kalanında sık sık durmak zorunda kalır ve toplamda daha yavaş ilerler. Dağda doğru tempo, saatlerce sürdürebileceğiniz tempodur.
- Konuşma testi: Yanınızdakiyle tam cümlelerle konuşabiliyorsanız tempo doğrudur. Nefesiniz kelimelerinizi bölüyorsa yavaşlayın. Bu ölçünün antrenmandaki karşılığı Dağcılık Antrenmanı sayfasında.
- Isınarak başlayın: İlk dakikaları bilerek yavaş yürüyün. Vücut ısındıkça tempo kendiliğinden oturur.
- Az ve kısa mola: Yavaş ama durmadan yürümek, hızlı yürüyüp sık durmaktan daha az yorar. Molada su için, bir şey yiyin ve üşümeden yola devam edin.
- Katmanı önceden ayarlayın: Yokuşa girmeden bir katman çıkarın, mola verir vermez bir katman giyin. Terle ıslanan giysi molada sizi üşütür (bkz. Katmanlı giyim).
Yokuş yukarı
- Kısa adım: Yokuş dikleştikçe adımlarınızı kısaltın. Uzun adım bacağı daha çok zorlar ve nefesi bozar.
- Bütün tabanla basın: Mümkün olduğunca ayağın tamamını yere koyun; parmak ucunda tırmanmak baldırı çabuk yorar.
- Zikzak çizin: Dik yamaçlarda patikalar zikzak çizer; bu kıvrımları kısaltmayın. Patikasız dik çayır ve yamaçlarda da dümdüz yukarı değil, çapraz çıkın.
- Dinlenme adımı: Çok dik yokuşlarda ve yükseklikte dağcıların kullandığı bir tekniktir. Öne attığınız adıma ağırlığınızı verirken arka bacağınızın dizini bir an düz tutarsınız; o kısa anda yük kaslar yerine kemiklere biner ve bacak her adımda bir nefeslik dinlenir. Yavaş görünür ama mola ihtiyacını azaltır.
Yokuş aşağı
İniş, kasları ve eklemleri çıkıştan farklı zorlar. Kaslar frenleyerek çalışır, dizlere binen yük artar, yorgunlukla dikkat dağılır. Uluslararası Tırmanış ve Dağcılık Federasyonu'nun (UIAA) tıp komisyonu, eklemleri korumak için inişte şunları önerir:
- Küçük ve esnek adımlar: Dizleri hafif bükük tutun, her adımı yumuşak karşılayın.
- Koşmayın, sıçramayın: Rahat bir hızda inin; aşağı koşmak hem eklemi hem dengeyi riske atar.
- Patikada kalın: Virajları kullanın, kestirmeden inmeyin. Kestirmeler hem tehlikelidir hem yamacı aşındırır.
- Gücünüze göre rota: Gününüzü kondisyonunuza uygun seçin; yorgunken yapılan inişler kazaya en açık anlardır.
Kolay kaya basamaklarında inerken, eğim artınca yüzünüzü kayaya dönüp merdiven iner gibi inin. İngiltere Dağcılık Konseyi (BMC), basit kaya pasajlarında yaşanan kazaların önemli bir nedeninin, yüzü kayaya dönmeye isteksizlik olduğunu yazar.
Baton: ne zaman yararlı, ne zaman değil?
Batonlar, doğru kullanılınca özellikle inişte bacaklara ve dizlere binen yükü azaltır ve gevşek zeminde dengeyi artırır. UIAA tıp komisyonunun önerisinin özeti:
| Yararlı olduğu durumlar | Dikkat edilecekler |
|---|---|
| Ağır çantayla yürürken (yüklüyken iki baton, tek batona göre dengeyi belirgin artırır) | Batonu vücudunuza yakın, düşme çizginize yakın kullanın; uzağa koyulan baton dengeyi bozar. |
| Uzun inişlerde | Yükseklikte ve soğukta batonu fazla uzun ayarlamayın: eller dirseğin altında kalmalı, yoksa parmaklar kısa sürede üşür. |
| İleri yaşta, fazla kiloda, eklem ya da omurga rahatsızlığında | Sürekli baton kullanımı denge ve koordinasyon becerisini zamanla azaltabilir. Batonsuz yürümeyi de ihmal etmeyin. |
| Kar, ıslak zemin, dere geçişi, sis ve gece | Ellerin gerektiği dar sırtlarda ve kayalık pasajlarda batonları çantaya, uçları aşağı bakacak şekilde bağlayın. |
Dere geçişinde baton, akıntının aşağı tarafına koyulan bir "üçüncü ayak" gibi dengeyi artırır.
Arazi türleri
Patika ve dik çayır
Patikada yürümek en güvenli ve en az iz bırakan yoldur. Dik çayırlar özellikle ıslakken ya da sabah çiyinde kaygandır; burada çapraz ilerleyin ve tabanı iyi tutan bir bot kullanın.
Gevşek taşlı yamaç (moloz)
Gevşek taş, dağ yürüyüşünün en yorucu ve en tehlikeli zeminlerinden biridir. BMC'ye göre dik ve kayalık arazide yürüyüşçü için belki de en büyük tehlike taş düşmesidir.
- Grup halinde: Grubu bir arada tutun ve kimsenin bir başkasının tam altında yürümemesine dikkat edin. Ayağınızın altından kurtulan bir taş aşağıdakini yaralayabilir.
- Kuloarlar: Taş ve molozla dolu dar oluklardan, güvenli olduğunu bilmiyorsanız inmeyin.
- Basış: Her adımı ölçülü atın, büyük ve sağlam görünen taşlara bile ağırlığınızı yavaş verin.
Taş düşmesinin nedenleri, saatleri ve korunma yolları Dağ Tehlikeleri sayfasında ayrıntılı anlatılıyor.
Sırt
Sırtlar genellikle yön bulmayı kolaylaştırır ama rüzgâra açıktır ve iki yanı da dik olabilir. Kötü havada sırtta kalma süresini kısa tutun; yıldırım tehlikesinde sırt ve zirvelerden uzaklaşın (bkz. Dağlarda Hava Durumu).
Kar
Kar yamaçları yazın da karşınıza çıkabilir. Gece donan kar sabah serttir, güneş yükseldikçe yumuşar. Krampon ve kazma gerektiren karlı arazi ayrı bir beceridir: Kar ve Buz Teknikleri.
Dere geçişi
Dereler, dağda en çok hafife alınan tehlikelerden biridir. Yağmur ya da kar erimesiyle küçük bir dere birkaç dakika içinde geçilemez hâle gelebilir. Dere geçişlerinin çok olduğu Yeni Zelanda'da Dağ Güvenliği Konseyi (NZMSC) ve Koruma Bakanlığı (DOC) şu yolu önerir:
Geçmeden önce
- Planlarken: Rotada köprüsüz geçiş olup olmadığını öğrenin. Yalnız bulunduğunuz yere değil, derenin bütün havzasına düşen yağışa ve kar erimesine bakın. Geçiş tehlikeliyse bekleyebileceğiniz ya da dönebileceğiniz bir B planı yapın.
- İlk soru: Bu dereyi gerçekten geçmem gerekiyor mu? Köprü, başka bir yol ya da beklemek mümkünse onu seçin.
- Emin değilseniz geçmeyin. Bekleyin, geri dönün ya da başka yoldan gidin. Yükselen dere bir süre sonra alçalır; NZMSC gerekirse kamp kurup suyun çekilmesini beklemeyi önerir. Bu yüzden dere geçişi olan rotalarda planınıza zaman payı koyun.
Güvensiz derenin işaretleri
| İşaret | Ne anlama gelir? |
|---|---|
| Hızlı | Su yürüme hızınızdan hızlı akıyor. Derinliği ne olursa olsun geçmeyin. Hızı ölçmek için en hızlı akan yere bir dal atıp kıyıdan onunla birlikte yürüyün. |
| Derin | Su, gruptaki en kısa kişinin uyluğunu geçiyor. |
| Bulanık | Dibi göremezsiniz; çukurlar ve taşlar gizlidir. |
| Döküntülü | Suda dal ve kütük sürükleniyor; su yükseliyor olabilir. |
| Gürültülü | Dipte taşlar yuvarlanıyor; akıntı güçlü. |
Nasıl geçilir?
- Yer seçimi: Dereyi mümkünse yukarıdan görün. Dibi düz ve çakıllı, giriş ve çıkışı kolay bir yer seçin. Kolların birleştiği yerlerden, dik kıyılardan, akıntının oyduğu yarlardan ve suya devrilmiş ağaçlardan uzak durun.
- Hazırlık: Ayakkabılarınızı çıkarmayın; dengeyi ve ayağı korurlar. Rüzgârlık gibi bol giysileri çantaya koyun. Çantanın göğüs kayışını açın ki gerekirse çabucak çıkarabilin; bel kemerini bağlı tutun. Uyku tulumu ve yedek giysiyi su geçirmez torbada taşıyın.
- Adım: Ayaklarınızı fazla kaldırmadan, kısa ve kaydırarak adımlar atın. Akıntı yönünde çapraz ilerleyin ve gözünüz çıkış noktasında olsun.
- Grupla geçin: En güvenli yöntem karşılıklı destek yöntemidir. Grup yan yana, sıkı bir sıra oluşturur; herkes kolunu yanındakinin sırtıyla çantası arasından geçirip bel kemerini tutar. En güçlü kişi akıntının yukarı tarafında durur ve suyun gücünü kırar; diğer uçta da güçlü biri olur. Geçişi akıntının yukarısındaki kişi yönetir ve gerekirse geri dönme kararını o verir. Suya girmeden önce yöntemi karada deneyin ve suyun gürültüsünde de anlaşılacak işaretlerde anlaşın.
- Tek başına geçmeyin: NZMSC tek başına dere geçişini tehlikeli bulur ve önermez.
Dere geçişi, uygulamalı öğrenilmesi gereken bir beceridir. Kulübünüzle önce sakin ve sığ bir derede çalışın.
Grupla yürümek
- Bir arada kalın: Grubun en yavaş üyesi grubun hızını belirler. Herkes önündekini ve arkasındakini görebilecek mesafede yürür; kimse geride tek başına kalmaz.
- Çatallarda durun: Patika ayrıldığında lider durur ve doğru yolu kontrol eder; grup orada toplanır. BMC'ye göre sorunlar çoğu zaman, grubun yolu kaybettiği hâlde zorlaşan araziye doğru ilerlemeye devam etmesiyle başlar; birkaç metre geri dönmek çoğu zaman doğru yolu gösterir.
- Kötü görüşte: Grubun en deneyimli üyesi öne geçer.
- Açık iletişim: Yorulan, ayağı vuran ya da üşüyen kişi bunu hemen söyler. Küçük bir sorun erken çözülürse büyümez.
Ekip kurma ve liderlik Tırmanış Planlama ve Ekip Kurma sayfasında anlatılıyor.
Karanlıkta ve sisli havada
Yüksek dağlarda zirve günü çoğu zaman gece başlar; bazen de plan uzar ve dönüş karanlığa kalır. BMC'ye göre karanlıkta inmek zorunda kalmak çoğu zaman önlenebilir: yürüyüş süresini hesaplayın, molaları ekleyin ve gün ışığıyla karşılaştırın (bkz. Yürüyüş süresi nasıl hesaplanır?).
- Işık: Kafa lambası ve yedek pil her yürüyüşte çantada olur, günübirlik yürüyüşte bile.
- Daha yavaş: Karanlıkta ve siste mesafeyi ve eğimi kestirmek zorlaşır; tempo düşer, adımlar kısalır.
- Bilinmeyen pasajlar: Kötü görüşte, daha önce görmediğiniz kayalık pasajlardan inmeyin.
- Yön: Sis ve karanlıkta yönü kaybetmek kolaydır. Harita, pusula ve telefonun nasıl birlikte kullanılacağı bir sonraki adımda.
Ayaklarınıza iyi bakın
Bütün gün sizi taşıyan ayaklarınızdır. Botunuzu alıştırın, yün ya da sentetik çorap giyin, ayağınızda bir sürtünme hissettiğiniz anda durup bakın. Ayak kabarcığı ve burkulmadan korunma Dağda Sağlık sayfasında.
Sıradaki adım: Doğru yürümeyi öğrendiniz; şimdi nereye yürüdüğünüzü bilmeyi öğrenin: Harita, Pusula ve Yön Bulma.
Kaynaklar
- Baton kullanımı ve iniş tekniği-UIAA Tıp Komisyonu: The Use of Hiking Sticks in the Mountains (2021)
- Dere geçişi-New Zealand Mountain Safety Council: River Safety
- Dere geçişinde karar-New Zealand Department of Conservation: River Crossing Safety
- İniş, taş düşmesi ve kötü görüş-British Mountaineering Council: The Art of Descent
- Dinlenme adımı-American Alpine Institute: The Mountaineer's Rest Step
- Yaz dağcılığı eğitiminde yürüyüş tekniği dersi-Türkiye Dağcılık Federasyonu: Eğitim Talimatı
