Dağdaki tehlikelerin bir kısmı dağın kendisinden gelir: düşen taş, yükselen dere, ani fırtına. Bir kısmı ise bizden: yorgunluk, acele, "buraya kadar gelmişken" diye verilen kararlar. İkisi çoğu zaman birbirini büyütür: geç kalkan, yorgun bir ekip, taşların en sık düştüğü saatte kuloarda olabilir. Bu sayfa, Dağcılık Rehberi'nin beşinci adımıdır: dağın başlıca tehlikelerini tanımayı ve onlardan uzak durmayı anlatır.
İki tür tehlike
| Dağdan gelen tehlikeler | İnsandan gelen tehlikeler |
|---|---|
| Taş düşmesi, dere taşkını ve sel, yıldırım, çığ, korniş ve buzul yarığı, soğuk, sıcak, irtifa, sis, hayvanlar | Yorgunluk, acele, geç kalkış, yetersiz ekipman ya da bilgi, kötü yön bulma, grup baskısı, "zirveye çok az kaldı" düşüncesi |
| Kontrol edemezsiniz; ama ne zaman ve nerede arttığını bilirseniz ondan kaçınabilirsiniz. | Kontrol edebilirsiniz; ama fark etmek zordur. |
Bu sayfada anlatılmayanlar: Yıldırım, kar körlüğü, beyaz karanlık ve kar kornişleri Dağlarda Hava Durumu sayfasında; çığ Çığ ve Kar Bilgisi, soğuk Soğukta Hayatta Kalma, irtifa İrtifa Hastalıkları, sıcak ve güneş Dağda Sağlık sayfasında.
Taş düşmesi
İngiltere Dağcılık Konseyi'ne (BMC) göre dik ve kayalık arazide yürüyüşçü için belki de en büyük tehlike taş düşmesidir. Taşlar kendiliğinden düşebilir ya da sizden yukarıdaki bir dağcı tarafından düşürülebilir.
Ne zaman artar?
- Isındıkça: Geceleri donan su, taşları yerinde tutar; güneş ısıttıkça buz erir ve taşlar serbest kalır. Mont Blanc'ın en çok kaza olan kuloarlarından birinde yapılan bilimsel bir çalışma, taş düşmesinin hava sıcaklığıyla birlikte arttığını ve en sık, günün en sıcak saatinden yaklaşık 2 saat sonra yaşandığını gösterdi.
- Kalabalık rotalarda: Aynı çalışma, taşların bir kısmının dağcılar tarafından düşürüldüğünü de belirledi.
Nasıl korunulur?
- Erken başlayın: Taş düşmesine açık bölümleri sabah, zemin henüz donmuşken geçin; öğleden sonra bu bölümlerde olmamaya çalışın.
- Kuloarlardan kaçının: Dar oluklar, yukarıdan düşen her şeyi toplar. Güvenli olduğunu bilmiyorsanız kuloardan inmeyin; geçmek zorundaysanız hızlı ve tek tek geçin, içinde beklemeyin.
- Kimsenin altında durmayın: Grubu bir arada tutun ama birbirinizin "ateş hattına" girmeyin. Mola yerinizi de taş düşebilecek bir yamacın dibinde seçmeyin.
- Taş düşürmeyin: Gevşek zeminde ölçülü basın. Bir taş düşürürseniz aşağıdakileri hemen yüksek sesle uyarın.
- Kask takın: Taş düşmesine açık her arazide kask takın. Kask darbenin sonucunu hafifletir ama tehlikeyi ortadan kaldırmaz; doğru zaman ve doğru yol seçimi her zaman önce gelir.
Dere taşkını ve sel
Dağda bir sağanak ya da hızlı kar erimesi, kuru bir dere yatağını dakikalar içinde coşkun bir akıntıya çevirebilir. Yağış sizin bulunduğunuz yere düşmese bile, derenin yukarı havzasına düşen yağmur kısa sürede aşağıya ulaşır.
- Kamp yeri: Dere yataklarına, kuru vadi tabanlarına ve çukurlara kamp kurmayın (bkz. Kamp yeri seçimi).
- Uyarıları izleyin: Meteoroloji Genel Müdürlüğü'nün kuvvetli yağış uyarılarını yola çıkmadan kontrol edin (bkz. Dağda Hava Nasıl Okunur?).
- Sel başlarsa: AFAD'ın önerisi açıktır: su yatağını ve çukur yerleri hemen terk edin, yüksek ve güvenli bir yere çıkın. Selden kaçarken asla suya girip karşıya geçmeye çalışmayın; su aniden derinleşebilir. AFAD'a göre selde ölümlerin çoğu sel sularına girilmesinden kaynaklanır ve ayak bileği yüksekliğindeki sel suyu bile insanı sürükleyebilir.
- Geceleri daha dikkatli: Karanlıkta suyun yükseldiğini fark etmek zorlaşır.
- Dere geçişi: Normal bir derenin güvenle nasıl geçileceği Dağda Yürümek sayfasında anlatılıyor.
Yorgunluk ve karar hataları
Dağdaki kararları çoğu zaman yorgun, üşümüş, susuz ve hedefe kilitlenmişken veririz. İnsan beyni böyle anlarda kısa yollara, yani alışkanlıklara ve sezgilere başvurur. ABD'de 598 çığ kazasını inceleyen bir araştırma (McCammon, 2002), kazazedelerin dört tür sezgisel tuzağa düştüğünü gösterdi. Çalışma çığ kazaları üzerinedir; ama aynı tuzaklar dağdaki her kararda karşımıza çıkar:
| Tuzak | Dağdaki karşılığı |
|---|---|
| Tanıdıklık | "Bu rotaya on kez çıktım." Bugünkü koşullar geçen seferkinden farklı olabilir. |
| Sosyal kanıt | "Başka ekipler de çıkıyor, demek güvenli." Başkalarının da yanılıyor olabileceğini unutmak. |
| Bağlılık | "Bu tırmanış için aylarca hazırlandık, izin aldık, yol yaptık." Yapılan yatırım, geri dönme kararını zorlaştırır. |
| Kıtlık | "Bu fırsat bir daha gelmez." Hava penceresi ya da izin süresi daralınca risk küçük görünür. |
Araştırmanın dikkat çekici bir sonucu, eğitimin tek başına bu tuzaklardan korumadığıdır. Bu yüzden kararı kişiye değil, önceden konulan kurallara bağlamak gerekir:
- Dönüş saatini evde belirleyin ve dağda tartışmaya açmayın (bkz. Zaman planı ve dönüş saati).
- Dönme koşullarını önceden yazın: Örneğin "Rüzgâr şu hıza çıkarsa", "biri hasta olursa", "görüş kaybolursa" döneriz.
- Herkesin sesi olsun: Ekipte en az deneyimli kişinin "Ben dönmek istiyorum" demesi yeterli bir nedendir.
- Yorgunluğu ciddiye alın: Yorgunluk hem bedeni hem karar vermeyi zayıflatır. İşaretleri, korunmayı ve ne zaman dönmek gerektiğini Dağda Sağlık sayfasında anlatıyoruz.
Çoban köpekleri
Yaylalarda ve meralarda sürüleri koruyan köpeklerle karşılaşabilirsiniz. Bu köpekler görevlerini yaparlar: sürüye yaklaşan her yabancıyı tehdit olarak görebilirler. Türkiye'de bu konuda resmî bir rehber bulunamadı; aşağıdaki öneriler, koruma köpeklerinin yaygın olduğu İsviçre'nin resmî sürü koruma kuruluşu ve İsviçre Yürüyüş Yolları birliğinin ortak broşüründen alınmıştır:
- Sürüye mesafe koyun: Sürünün içinden asla geçmeyin; geniş bir yay çizerek dolaşın. Emin olamıyorsanız geri dönün.
- Varlığınızı belli edin: Uzaktan köpek görünmüyorsa, köpekleri şaşırtmamak için yüksek sesle konuşarak yaklaşın. Yürürken yavaşlayın, bisikletteyseniz inip itin.
- Köpekler havlayıp yolunuzu keserse: Durun ve sakin kalın. Köpeklere durumu değerlendirmeleri için zaman tanıyın. Batonlarınızı köpeklere doğru, aşağıya eğik tutarak aranızda mesafe bırakabilirsiniz. Batonu havaya kaldırmak, sallamak ve bağırmak köpekleri kışkırtır.
- Sakinleşmezlerse: Göz teması kurmadan, yüzünüzü köpeğe dönük tutarak yavaşça, gerekirse geri geri yürüyerek uzaklaşın. Sürüden yeterince uzaklaştığınızda köpekler sizi bırakır.
- Kendi köpeğinizi götürmeyin: Yabancı bir köpek, koruma köpeklerinin savunma tepkisini artırır. Yanınızdaysa tasmalayın ve sürüyü çok geniş dolaşın.
Ayı
Boz ayı, Türkiye'nin ormanlık dağlarında yaşar; Artvin'de ve Kastamonu'daki Küre Dağları Milli Parkı'nda yetkililer yürüyüşçüleri bu konuda uyarıyor. Artvin Milli Parklar Müdürlüğü'ne göre ayı genellikle insandan uzak durmak ister; ani hareketler ve yavrusunu koruma içgüdüsü onu saldırgan yapabilir. Artvin Milli Parklar Müdürlüğü'nün önerileri:
- Varlığınızı belli edin: Görüşün kısıtlı olduğu çalılık ve ormanda konuşarak, şarkı söyleyerek ya da çantanıza bir çan takarak yürüyün. Grup hâlinde yürüyün.
- Asla yaklaşmayın: Ayıya, yuvasına ve özellikle yavrusuna yaklaşmayın; ayıları beslemeyin.
- Ayı görürseniz: Geri dönüp bölgeden uzaklaşın ya da ayı yolunuzdan çekilene kadar bekleyin. Ayıya her zaman kaçacak bir yol bırakın.
- Koşmayın: Ani ve hızlı hareketler ayıyı saldırıya geçirebilir. Ayıya bir şey fırlatmayın.
Kamp yaparken yiyecekleri ve çöpü açıkta bırakmayın (bkz. İz bırakmamak).
Yılan ve akrep
Sağlık Bakanlığı'nın zehirlenme rehberine göre Türkiye'de yaşadığı saptanan 41 yılan türünden 13'ü zehirlidir; zehirli türlerin çoğu engerekgiller ailesindendir. Isırıkların yaklaşık beşte biri, yılan zehrini daha önce boşalttığı için zehirlenmeye yol açmaz; ama hangisinin zehirli olduğunu yerinde anlamak mümkün değildir, bu yüzden her ısırık ciddiye alınır.
- Korunma: Bilek destekli bot ve uzun pantolon giyin. Elinizi ve ayağınızı göremediğiniz taş aralarına ve çalılara sokmayın. Oturmadan ve çadırı kurmadan önce yere bakın; sabah botunuzu giymeden silkeleyin.
- Isırılırsanız ya da akrep sokarsa: Kendi kendinize müdahale etmeye çalışmayın. 112'yi arayın ve en kısa sürede bir sağlık kuruluşuna gidin. Sağlık Bakanlığı'na bağlı Ulusal Zehir Danışma Merkezi'ne günün her saati 114'ten ulaşabilirsiniz.
Diğer tehlikeler
- Yıldırım: Öğleden sonra fırtınası beklenen günlerde sırt ve zirvelerden erken inin. Ne yapılacağı Dağlarda Hava Durumu sayfasında.
- Sis ve kaybolma: Bkz. Kaybolursanız.
- Kar köprüleri ve buzul yarıkları: Yazın da karla örtülü olabilir; ip birliği gerektirir (bkz. Kar ve Buz Teknikleri).
- Kayma ve düşme: Islak kaya, buzlu patika, dik çayır. UIAA tıp komisyonuna göre dağ yürüyüşünde en sık kaza türü tökezleyip düşmektir; yorgunken ve inişte daha dikkatli olun (bkz. Yokuş aşağı).
Bir kaza olursa ne yapılacağı Acil Durum ve Kurtarma sayfasında. Acil numara: 112.
Sıradaki adım: Dağın tehlikelerini tanıdınız; şimdi kendi bedeninizi koruyun: Dağda Sağlık.
Kaynaklar
- Taş düşmesi ve sıcaklık-Mourey ve ark.: Multi-method monitoring of rockfall activity along the classic route up Mont Blanc, Natural Hazards and Earth System Sciences (2022)
- Kayalık arazide taş düşmesi-British Mountaineering Council: The Art of Descent
- Selde yapılması gerekenler-T.C. İçişleri Bakanlığı AFAD: Sel
- Derelerin yükselmesi-New Zealand Mountain Safety Council: River Safety
- Sezgisel tuzaklar-McCammon: Evidence of Heuristic Traps in Recreational Avalanche Accidents, International Snow Science Workshop (2002)
- Sürü koruma köpekleri-Herdenschutz Schweiz ve Schweizer Wanderwege: Herdenschutzhunde (broşür)
- Ayıyla karşılaşma-Anadolu Ajansı / CNN Türk: Ayı saldırısından korunma yöntemleri (Artvin Milli Parklar Müdürü Faruk Bucak)
- Yılanlar ve Ulusal Zehir Danışma Merkezi-T.C. Sağlık Bakanlığı: Birinci Basamağa Yönelik Zehirlenmeler Tanı ve Tedavi Rehberleri
- Dağ yürüyüşünde en sık kaza türü-UIAA Tıp Komisyonu: The Use of Hiking Sticks in the Mountains (2021)
